Enige tijd geleden ving ik een discussie op tussen twee ouders die vonden dat hun kleuters al veel te snel bezig waren met lezen en schrijven en dat het vroeger allemaal veel anders en beter was. Ik denk dat veel ouders deze perceptie hebben, maar is dat ook echt zo, en als het zo is, is dat goed of juist slecht voor de kinderen?

Maar hoe was het vroeger? Voor 1900 leerde kinderen van 4 of 5 jaar al spellen en als het kind het aankon al een beetje lezen. De kinderen kregen les van gouvernantes of matressen in kleine groepjes of priveles. Toen de leerplichtwet werd ingevoerd ging men de kinderen leren lezen op de lagere school  in de 1e klas (dus net als nu in groep 3). Nu blijkt dat veel scholen al in groep 1 en 2 bezig zijn met het voorbereidende lezen. Net als voor 1900 dus, met als verschil dat nu de kinderen in een grotere groep zitten en iedereen mee moet doen.

In veel landen is het anders geregeld wat betreft de aanvang van het lees en schrijf onderwijs. In Engeland begint men met het leesonderwijs als de kinderen 5 jaar oud zijn. In Denemarken en Finland wordt pas gestart als de kinderen 7 jaar worden en in Amerika, Duitsland en Japan begint het lees- en schrijfonderwijs, net als in Nederland op een leeftijd van ongeveer 6 jaar. Op Vrije scholen in Nederland leren kinderen na het wisselen van de tanden lezen (rond het 7e jaar).  Het blijkt dat een toenemend aantal kinderen in Nederland al in de kleutergroep kan lezen. De oorzaak hiervoor is wellicht het grote aanbod van materialen dat wordt uitgegeven om jonge kinderen te leren lezen. Misschien ligt het ook aan de steeds groter wordende waarde die ouders hechten aan goede schoolprestaties van hun kind.

Kinderen hebben een zogenaamde gevoelige leeftijd om te leren lezen. Deze leeftijd verschilt uiteraard per kind, maar ligt over het algemeen tussen de 5 en 9 jaar. Er zijn veel experimenten gedaan om jonge kinderen te leren lezen. De Amerikaan Glenn Doman probeerde om kinderen van 2 jaar oud te leren lezen door middel van woordkaartjes. Het resulteerde erin dat de kinderen de woorden wel op grond van visuele woordvorm  konden herkennen, maar het lukte ze niet om de woorden te analyseren of tot een klank-teken-koppeling te komen. Echt lezen lukte dus niet.

Kinderen van 3 jaar kunnen wel vaak een aantal letters herkennen. Meestal de letters die zij vaak zien. Bijvoorbeeld de letter van hun eigen naam, mama, papa en bekende beeldtekens zoals IKEA.  Soms zijn kinderen van 4 jaar al in staat om tot de klank-teken-koppeling te komen. Maar zelfstandig een woord verklanken door middel van analyse en synthese is op deze leeftijd nog te moeilijk. Uiteraard zijn er uitzonderingen met kinderen die op 4 jarige leeftijd echt al kunnen lezen.  In groep 4, dus de 5 jarigen, zien je wel vaker kinderen die zichzelf hebben leren lezen en schrijven.

De meest recente onderzoeken laat steeds duidelijker zien dat 9 jaar echt de cruciale leeftijd is voor het lees- en schrijfonderwijs. Na die tijd is het echt heel lastig om kinderen volgens de fonologishe methode (waarbij je gebruik maakt van analyse, synthese en klank-teken-koppeling) te leren lezen. Na de leeftijd van 9 jaar ben je genoodzaakt om de globale methode te gebruiken waarbij je leert lezen door middel van het inprenten van tekst. Dit is een veel minder effectieve methode. 

Waarom zouden we onze kinderen niet vroeger leren lezen? Volgens ontwikkelingspsycholoog Ewald Vervaet kan het averechts werken om kinderen vroeg te laten beginnen met het aanleren van lees- en schrijfvaardigheden. Hij stelt dat kinderen die te vroeg beginnen met lezen en schrijven kans lopen om leesblind of dyslectisch te worden. Hij pleit ervoor om kinderen pas vanaf zeseneenhalf jaar oud te laten kennismaken met lezen en schrijven. In de periode daarvoor moeten ze eerst nog een aantal ontwikkelstadia doormaken. Als kinderen willen leren lezen moeten ze eerst de vorm van letters kunnen herkennen. Dit is iets ruimtelijks en daar zijn jonge kinderen vaak nog niet aan toe. Wel kun je volgens Vervaet jonge kleuters leren rijmen en zo klanken leren herkennen.

Ik denk dat veel scholen met de kinderen in groep 1 en 2 bezig zijn met “auditieve analyse” zoals Vervaet beschrijft (rijmen en klank herkenning, hakken en plakken). Veel scholen beschrijven deze oefeningen als “voorbereidend leesonderwijs” wat het eigenlijk ook is. Ouders denken dan dat hun kinderen al echt bezig zijn met leren lezen, maar zien de nuance niet en zo ontstaan discussies dat het vroeger allemaal veel anders was.

Ik denk dat kinderen niet eerder beginnen met lees en schrijfonderwijs dan 30 jaar geleden, want dat is nog steeds op 6 jarige leeftijd. Wel is het zo dat jonge kleuters nu meer gestructureerd bezig zijn met het voorbereidende leesonderwijs. Ik denk dat het goed is dat kinderen al vroeg kennis maken met letters en klanken en dat het goed is om al bezig te zijn met auditieve analyse in groep 1 en 2 en dat het echte leeswerk moet beginnen in groep 3 (uitzonderingen daargelaten)!